Luís Rei Núñez: “A literatura galega actual elude os temas que poden crear controversia”

Luís Rei Núñez. ALBA SOTELO

Luís Rei Núñez. ALBA SOTELO

César Lorenzo Gil.

Luís Rei Núñez (A Coruña, 1958) é un escritor de longa e variada traxectoria. Na súa bibliografía encontramos narrativa, biografía e ensaio. Tamén poesía. Agora publica Estrela do norte (colección Tambo, Faktoría K).

Estrela do norte é un texto que procura o clasicismo, tanto na estética coma nos temas que trata. É vostede un poeta a quen lle gusta escribir aquilo que lle gusta ler?

A feitura clásica ten a ver máis coa necesidade que teño de encontrar unha poesía que teña unha dicción propia dos nosos días pero que sinale unha continuidade con outras voces, as que escribiron antes ca min. Pero é certo, a poesía que a min me interesa aparece na poesía que eu escribo, claro está.

Nesta obra utiliza unha métrica clásica. Non hai hoxe moitos libros poéticos que sigan esas regras.

No caso de Galicia non se emprega moito pero no conxunto da poesía contemporánea mundial a métrica segue moi viva. Cando pensamos en voces coma as de William Butler Yeats, Wystan Hugh Auden ou Antonio Machado non estamos a falar de poetas remotos senón de obras de onte que marcaron a miña personalidade creadora e que seguen a marcar a poesía que se fai hoxe no mundo. A forma dos meus poemas dialoga con eses sons do pasado mediante o espírito do noso tempo.

Recordo unha entrevista hai anos con Ramiro Fonte na que el me confesaba que a métrica lle servía para fixar a poesía esencial, para eliminar a palla do texto.

Para min as restricións da rima e da métrica, no canto de seren un problema, son unha protección. Acóllome neses límites para limpar a palabra de impurezas. É importante sermos ambiciosos á hora de escribir pero tamén debemos ser humildes. Non cabe maior humildade que axudar a construír as formas poéticas que se desenvolveron ao longo da historia.

Estrela do norte é un texto clásico tamén na elección de temas: a relación do home coa natureza e co tempo, a infancia, a experiencia, non só vivida directametne senón a percibida a través da cultura: os libros, o cinema…

Son os grandes temas da vida, en efecto, que tamén son os grandes temas da literatura. Eu concibo a literatura coma unha viaxe cara á imperfección. Cada un dos meus libros nace ben dunha epifanía ben dunha incubación na miña cabeza. E cando decanta, é coma unha billa a deitar. Hai un momento líquido pero perfecto. Só resta o traballo de camiñar co texto cara á imperfección. Escribir é unha tarefa que require horas e disciplina. E ao final chegas onde podes, non onde queres. Isto é inevitable e é bo. Nos textos é importante que todo encaixe pero que perviva o toque humano, esa imperfección, esa veta que o ebanista non lle dá quitado á madeira. A perfección na escrita só sería síntoma de acabado industrial. Na literatura é bo que queden pelos e enrugas.

A perfección na escrita só sería síntoma de acabado industrial. Na literatura é bo que queden pelos e enrugas.

Aínda ten quente o libro de relatos Días que non foron (Xerais, 2013). Un dos textos incluídos xa aparecera en Edicións A Nosa Terra no 2003, O corvo de chapapote, unha historia que se desenvolve logo a seguir do naufraxio do Prestige. Máis de dez anos despois daquel desastre queda a sensación de que o feito quedará entre o máis importante da historia de Galicia pero non como un dos temas principais da literatura actual.

Este relato escribino só tres meses despois do embarrancamento do petroleiro. Esa inmediatez foi boa e mala a un tempo. Coido que axudou a concienciar a xente sobre o que pasara pero é certo que tiña a eiva da inmediatez porque os feitos aínda non acabaran de pasar. Mais si que chama a atención que o que supuxo o Prestige como data simbólica para moitas cousas en Galicia non teña un reflexo tan potente na literatura. Eu teño a sensación de que nas letras galegas de hoxe os autores, na súa maior parte, eluden os temas polémicos ou incómodos. E coido que esta actitude ten a ver co feito de que até hai poucos anos aqueles libros máis vendidos eran os que entraban no circuíto das recomendacións escolares. Os temas conflitivos que poden dar lugar á controversia raramente aparecen nesas lecturas. Falar do que pasou durante a maré negra do 2002-2003 obriga os escritores a tomaren postura desde o primeiro parágrafo. É imposible non diferenciar na historia os bos e os malos. Quizais o tempo axude a encontrar a grandeza e a humanidade en personaxes como José María Aznar, Manuel Fraga ou Arsenio Fernández de Mesa pero hoxe en día coido que existe unha dificultade extrema de empatizar coa súa actitude naqueles tempos.

Nesta liña, a profesora Dolores Vilavedra afirmaba tamén aquí en Biosbardia que esa incapacidade de distanciamento aínda non a conseguira encontrar a literatura galega a respecto da Guerra do 36, canto máis no caso do Prestige.

A guerra marca moitas cousas das que vivimos hoxe. Os que nacemos na década do 1950 estamos influídos por completo polo que sucedeu vinte anos antes. Noutras literaturas, naqueles territorios onde houbo batallas e bandos que combateron e, loxicamente, cometeron abusos, pode ser que consigan escribir daquel tempo con perfís de personaxes equilibrados pero aquí en Galicia houbo un bando que puxo as atrocidades e outro que puxo o cento por cento do sangue. Así faise difícil unha aproximación a aqueles feitos desprendidos de sentimentos. Non é que sexamos maniqueos, é que partimos dunha evidencia incuestionable.

A reconstrución histórica está moi presente na súa obra literaria. Por que lle interesa o pasado?

Habitamos no presente pero a nosa vida é produto do pasado. Moitas das explicacións sobre o que ocorre están aí. Para min, escribir é explicar o tempo que vivo; turrando do fío chego ao pasado, é dicir, á tradición. Eu vexo a tradición –nun sentido rosaliano– coma unha fonte de dous canos: o culto e o popular. É conveniente non só rescatar as fontes escritas do pasado senón tamén as orais, o que nos chega en voz baixa. Ese testemuño é moi feble, primeiro porque se alimentou durante moitos anos de silencio, medo e ocultación. Tamén porque chegado un momento, todas as testemuñas desaparecen.

“Hai máis xente pensando en publicar un libro ca en ler os libros necesarios”

Vostede converteu en personaxe de ficción a Urbano Lugrís na novela O señor Lugrís e a negra sombra (Xerais, 2007). Agora é Xurxo Souto quen fala del en Contos do mar de Irlanda (Xerais). Que ten o pintor que tanto fascina?

Mira: logo de publicar Expediente Artieda –Premio Xerais no ano 2000–, que relataba a loita antifranquista de personaxes anónimas na Coruña na década do 1950, pensei que cumpría escribir a outra parte da historia, é dicir, a dos personaxes reais, identificados cos seus nomes, que se mantiñan na rebeldía política na cidade a través da bohemia. Este proxecto de novela foi en orixe coral, con moitos personaxes, un deles Urbano Lugrís. A medida que ía construíndo a historia, Lugrís ía gañando espazo; comía os outros personaxes. Ao escribilo el mesmo ía reclamando maior territorio literario para si.

Monte Louro (Xerais, 2009) é un libro ambicioso, escaso na produción narrativa galega pola súa estratexia de panorámica, de novela de longo alento. Foi ben recibido pola crítica e polos lectores. Cinco anos despois da súa publicación, como valora a recepción do seu libro.

Estou moi contento con esa novela. Estiven traballando ao redor de dez anos nela. Nalgúns momentos superoume e a piques estiven de desistir de acabala. Ao final acabei o libro, obtivo premios, recibiu boas críticas, bastantes lectores… Só podo falar dela con satisfacción. Quizais, e talvez non debera ser eu quen reclamase tal cousa, si me gustaría que a novela dese para algún estudo académico porque penso que admite unha análise científica.

Os bestsellers teñen todas unha morea de páxinas. En Galicia non hai necesidade de encher e encher páxinas de banalidades. Ninguén nos esixe publicar obras cada ano. Non temos desculpa para poñérmonos a escribir e facelo ben.

Por que custa tanto encontrar novelas ambiciosas na literatura galega actual?

Unha literatura que empezou a normalizarse tarde, coma é a nosa, é lóxico que teña ausencias. Pero tamén hei de dicir que eu non escribín Monte Louro para cubrir ningún oco. Foi unha novela que naceu dunha necesidade e recoñezo que é difícil que volva embarcarme nun proxecto desa envergadura. A min gustaríame atopar outra historia que me atrape por dez anos pero a traxectoria literaria ten moitas paradas; algunhas son cidades populosas pero tamén pequenas aldeas. E esas paradas no “pequeno” tamén poden ter moita importancia. A miña novela case atinxía as setecentas páxinas. O da extensión hoxe é unha cuestión delicada. Hai novelas longas excelentes, as de Stendhal, as de Lev Tolstoi… Pero hoxe, os bestsellers teñen todas unha morea de páxinas. En Galicia, e iso é unha sorte de sermos unha literatura sen mercado, non hai necesidade de encher e encher páxinas de banalidades, de lugares comúns e baleiros. Ninguén nos esixe publicar obras cada ano. Non temos desculpa para poñérmonos a escribir e facelo ben.

Pensa que se publica demasiado en galego?

Hai demasiada xente que pensa que debe publicar un libro e pouca xente que pensa que debe ler cen libros. Quizais é máis necesario ler ca publicar, sobre todo cando hai tantos escritores con obra publicada que non len nada. Escribir non é partir de cero diante da pantalla en branco. Escribir é o que aparece logo de ler constantemente e envorcar a esencia dese coñecemento nun texto. Escribir é corrixir e corrixir e corrixir porque só así se chega á excelencia. Temos que procurar a excelencia no que facemos. O volume de títulos publicados en galego corresponde a unha literatura normalizada pero o galego non vive nunha sociedade normalizada desde o punto de vista do nivel de lectores. Para mantermos o actual sistema teriamos que ter un 10% da poboación que lese libros en galego habitualmente. As cifras actuais están moi por debaixo. Deberíanse seleccionar os títulos publicados, menos variedade e máis concentración na difusión desas obras. Hoxe publícanse, eu que sei, trinta títulos coa idea de que cada un venda 400 exemplares. Quizais o lóxico sería publicar quince libros e procurar que cada un vendese tres mil exemplares. Así conseguiríase maior visibilidade, tanto para a literatura como para esa ducia de autores. Unha literatura non pode depender dun único autor que venda. E menos se ese autor non é nin Rosalía de Castro nin Álvaro Cunqueiro. E tampouco parece posible que consigamos facer visibles a trinta ou corenta autores. Pero quizais si dez ou quince.

Noto que nos estamos deixando apagar. Habería que prender máis luces.

A difusión é unha materia pendente e non só os editores teñen culpa. Os medios de comunicación marxinan –desde o meu punto de vista por unha estratexia política– a produción en galego.

Eu teño esperanzas nos medios dixitais. Eu leo en galego habitualmente Praza e Galicia Confidencial, cabeceiras que teñen maior atención, proporcionalmente, pola cultura en galego que a prensa en papel. Confío en que a medida que esa prensa convencional vaia perdendo peso, con cada vez menos subscritores e lectores, a prensa dixital na que a cultura está máis presente, tome o relevo. Pero hai outras cousas que non entendo. Por exemplo, hai críticos que publican recensións de vinte liñas na prensa en papel. Enténdese. Non lles dan máis espazo pero logo, a maioría ten asemade o seu espazo web onde publican textos. Pero o que publican é o mesmo que apareceu no papel. Non sería mellor aproveitar que na internet non hai límites para dedicar textos máis traballados, máis argumentados a eses libros? Ao final o problema non era o espazo que che adxudican na prensa de papel, é a preguiza, a rutina que nos condena á derrota.

Tamén me asombra certa desmotivación, desmobilización de quen ten arestora 20 anos. Quizais ten relación coa enquisa que publicou o IGE que verifica o baixo uso do galego entre a xente moza pero o caso é que boto en falta maior actividade cultural, máis iniciativas novas. Supoño que os tempos son duros, que os rapaces só pensan en que van ter que emigrar. Noto que nos estamos deixando apagar. Habería que prender máis luces.

“Varios libros de poesía de Tambo esgotaron a súa primeira edición”

Vostede é director literario da colección Tambo, que vive desde tempos recentes unha nova etapa, baixo o selo de Faktoría K. Xa sei que non é rendible publicar poesía a nivel económico. Pero compensa a nivel persoal todo o traballo que dá?

A min si. A min gústame. A poesía é un xénero moi vivo, que se expresa de moitas maneiras. Por exemplo, coido que é dos modelos literarios que mellor se adapta á internet. Ler unha novela longa na pantalla é imposible pero un poema… Ademais permite o diálogo inmediato co lector. Pero iso non significa que non deba estar nas librarías. En Galicia funcionan mal que ben varias coleccións de poesía repartidas en varios selos editoriais pero sentiamos que había un oco. En Tambo queremos seleccionar poucos títulos por ano, poucos autores pero fieis á colección durante moito tempo. Queremos que cada libro que publiquemos responda a un ciclo creativo do autor. É máis coherente deixar que as obras pousen e maduren que publicar cada pouco poemarios de vinte ou corenta páxinas. Os nosos libros son longos, conteñen o universo literario do autor. Outro baleiro que atopamos é o da relación coas outras linguas peninsulares. Non se entende que en galego non se publiquen máis libros vascos e cataláns. Nós acabamos de presentar Tempo de exilio, de Joseba Sarrionandia; é un exemplo dese coidado polo texto, pola traxectoria do autor mais tamén polo deseño e a tipografía. Queremos destacar polo que normalmente non se compite: pola sobriedade.

Véxoo moi satisfeito.

Estouno. Tamén coa resposta do público. Varios títulos conseguiron unha segunda edición. Os ángulos da brasa, de Manuel Álvarez Torneiro, xa vai pola cuarta.

Que libros leu recentemente que queira compartir cos lectores?

Hai pouco rematei A viaxe de Gagarin (Xerais), de Agustín Fernández Paz; outravolta o mestre constrúe unha historia con gran solvencia. E relín o Ulises, aproveitando a publicación magnífica en galego que preparou Galaxia. Eu lera o libro na primeira ocasión nunha edición con moitas notas. Agradecín que neste caso se buscase a fluidez para o lector; é unha experiencia moito máis grata.

 

Advertisements

3 comentarios en “Luís Rei Núñez: “A literatura galega actual elude os temas que poden crear controversia”

  1. Pingback: As crebas » Recensión a Estrela do norte, de Luís Rei Núñez, en Grial 203

  2. Pingback: Jacobo Fernández Serrano: “O tempo verbal das miñas obras é o pretérito xogativo” | BiosBardia

  3. Pingback: Ramón Nicolás: “Mudar de lingua literaria non é a mellor vía cara ao éxito” | BiosBardia

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s