O tizón de Nadal, un rito de boa fortuna

O tizón de Nadal. ROBERTO DE LA TORRE

Nati Rei.

O tizón ou cepo ou cañoto de Nadal é un dos ritos máis importantes do ano vencellados ao lume. Esta tradición vai ligada a antigas celebracións relacionadas co solsticio de inverno, tempo no que o sol perde forza e cuxa orixe se perde no tempo dos indoeuropeos.

O rito do tizón realízase na noite do 24 de decembro. É preciso deixar morrer o derradeiro lume vello da lareira (pódese engadir o tizón vello), límpase a borralla e acéndese o lume novo cun gran cachopo de carballo. O tronco só ten que arder un chisco e logo apágase e gárdase. Isto pode realizarse todos os días até Aninovo ou Reis. Logo presérvase durante todo o ano como un poderoso amuleto protector que acenderemos cada vez que haxa algún mal na casa (dificultades na vida cotiá) para purificar o fogar. Tamén se prende cando hai tormenta, para afastala e protexernos contra os raios, pois o fume sagrado que produce chega ata as nubes e escorréntaas. As súas cinzas teñen propiedades fertilizantes para as leiras e campos polo que favorecen as colleitas. Ademais, como di Vicente Risco, o tizón está relacionado coas ánimas dos mortos da familia. “É un cañoto grande dunha árbore”, defíneo o propio Risco, “que nas montañas do leste da provincia de Lugo, en moitos sitios da de Pontevedra, e noutras terras, botan ó lume na noite do 24 de Nadal, e deixan queimar deica a metade, e o que queda gárdano para cando hai treboada; entón, bótano de novo a arder na lareira, para arredar o pedrazo e os raios. Nalgúns lados semella que aproveitan a borralla para botaren nos eidos, o cal si que é un verdadeiro rito fertilizante de maxia agraria. Mais tamén ten relación coa presenza das ánimas da familia na noite de Nadal, arredor do lume. O tizón de Nadal é rito coñecido e usado en toda Europa, e faise tamén en moitas partes de España. En Cataluña vén ser o que chaman tió, no que baten os nenos da casa para que lles bote dulces, que os pais lle meten dentro. A súa orixe recúa con seguranza deica os tempos mais vellos”.

Un bispo de Mondoñedo contra o tizón

A finais do século VI o bispo Martiño de Braga co seu coñecido Sermón contra as supersticións rurais condenou moitos costumes ancestrais, con moi pouco éxito; case mil anos despois, o bispo de Mondoñedo Antonio condena o tizón de Nadal nun sínodo celebrado en 1541:“Item nos constó por la visita que la noche de Navidad echan un gran leño al fuego, que dura hasta año nuevo, que llaman tizón de Navidad, y dan después de aquel tizón, para quitar calenturas; y como esto sea rito diabólico y gentilicio, anathematizamos y descomulgamos y maldezimos a todas las personas que, de aquí adelante, usaren de esta superstición; y más, y allende de esto las condenamos en cada caso a dos mil maravedís, y que un domingo, en la misa mayor, hagan penitencia pública”.

Canhoto do Natal, Bruçó, Mogadouro (Portugal). ROBERTO DE LA TORRE.

O canhoto do Natal

En Portugal o tizón do Nadal, amais de no fogar, tamén se fai en celebracións xunto coa veciñanza nas grandes fogueiras do Natal ou Galo que se acenden no centro da aldea; na praza principal, ou no adro da igrexa. Onde máis abundan é en Trás-os-Montes, Beira Alta e Beira Baixa.

Na zona de Trás-os-Montes na noite do Nadal acenden o canhoto do Natal. Cando se carboniza sácanlle un anaco e lévano para a casa como un elemento protector contra o mal e as treboadas. Esta tradición únese ás mascaradas da invernía.

Un veciño mirandés infórmanos da fogueira de Reis, ligada aos rituais de iniciciación e ás festas do solsticio do inverno. Facíase na aldea de Cicuiro, en Miranda do Douro, e os mozos ían á leña o día 6 de xaneiro para acendela o 9 no Terreiro, sendo un lugar de encontro para a mocidade. Nesa noite, despois da novena, comezaba a chocallada pola aldea para escorrentar os malos espíritos que viñan  da escuridade. É unha tradición perdida que se recuperou este ano e para o próximo día 11 de xaneiro dará inicio unha vez máis.

O poder do carballo queimado

A máxica data do solsticio de inverno:

Unha das celebracións máis importantes do mundo pagán é a celebración do nacemento do sol, que se comemoraba nos países celtas e no Imperio Romano antes das influencias do cristianismo. O Nadal, deriva da palabra latina nativitas (natividade), que significa nacemento e refírese particularmente ao nacemento do Sol Invictus que renace. Coincide co solsticio de inverno onde as noites son longas, xeadas e os días curtos. Réndense homenaxe aos deuses solares para pregar por un novo ano cheo de luz e prosperidade. Nos países celtas nestas datas ofrecíanse sacrificios aos deuses de acordo coa tradición druídica, colgábanse froitas e candeas das árbores para reanimalas e aseguraren o regreso do sol e da vexetación.

A árbore dos deuses:

O carballo foi considerado dende a Antigüidade como unha árbore máxica que nalgúns tratados sobre simbolismo representa sabedoría. O ser humano deuse conta de que o carballo atraía dunha forma peculiar o raio e este feito consagroulle facultades divinas, por ser un imán do lume celestial. O carballo foi unha árbore asociada a deuses de tronos e raios, a Zeus e a Xúpiter.

Na cultura celta cortaban un tronco, principalmente de carballo, e adornábanno con plantas perennes, sempre verdes como son a hedra, o acivro e o visgo. Colocábase nun lugar privilexiado do fogar e os habitantes pedían desexos tocando a casca e entregando ofrendas. Desta tradición derivou o tizón e o ramo de Nadal leonés-sanabrés, que foi recuperado pola Asociación para el Estudio de la Montaña Cryosanabria nos últimos anos, despois de máis de cen desaparecido.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s