Pedreira e Gómez Jaime, dous alófonos da poesía galega

Josep Pedreira.

Xesús González Gómez.

Do 14 ao 17 de abril de 1993, dirixido por Xesús Alonso Montero e cuxo secretario era Xosé Manuel Salgado Rodríguez, celebrouse en Compostela o I Congreso de Poetas Alófonos en lingua galega. Con tal motivo publicouse un folleto no que, á parte das actividades que se desenvolverían no Congreso, se relacionaba toda unha serie de poetas de nación non galega que escribiran poemas no noso idioma: poetas españois, portugueses, cataláns, ingleses e estadounidenses, latinoamericanos: arxentinos, cubanos, guatemaltecos.., poetas holandeses, suecos, alemáns. Tamén se reproducían algúns poemas: de García Lorca, Carles Riba, Anne Marie Morris, Mª Manuela Couto Viana, Alfredo Pedro Guisado, M. X. Arce e Valladares, etc. etc. Curiosamente, non aparecía o nome de Francisco Luis Bernárdez, considerado poeta arxentino, mais penso que tamén podemos consideralo escritor galego, polo que fixeron ben en non incluílo dentro dos alófonos. Todos os escritos en galego de Bernárdez (poesía e prosa) foron recompilados e publicados no volume: Francisco Luis Bernárdez: poeta de fe, leal a Galicia, Santiago de Compostela, Pen Clube de Galicia, 2015.

Dende aquela, seica, apareceron máis poetas alófonos en lingua galega, e non deixarán de aparecer. Normalmente, puras curiosidades, infelizmente; non todos serán García Lorca, Carles Riba ou García Baena, pero sempre veñen ben as curiosidades.

No devandito Congreso non se puideron comentar todos os poetas alófonos na nosa lingua: sempre se escapa algún, como é normal, natural e máis que previsíbel: as investigacións nunca se poden dar por cerradas e nas ciencias, naturais ou «sociais», todo debe pórse «en solfa». Un dos poetas dos que non se falou, ou se se falou só se fixo tanxencialmente, foi o catalán Josep Pedreira. Non vou falar da importancia que como editor de poesía catalá tivo Pedreira na posguerra: lectores e lectoras interesados poden procurar o seu nome na rede. Pedreira (1917-2003), como se pode imaxinar polo seu apelido, era fillo de galegos, loitou na guerra civil no bando republicano, acabada a guerra, mandárono á Coruña, a repetir o servizo militar. De volta a Cataluña milita no. Front Nacional de Catalunya e en 1949 crea a colección de poesía L’Óssa Menor. No ano da súa morte as Edicions de l’Abadia de Montserrat deron ao prelo as súas memorias de guerra: Soldats catalans a la Roja i Negra (1936-1939). En 1950, na Festa das Letras Galegas, celebrada no Teatro Poliorama de Barcelona, é galardoado no apartado de poesía –en galego–, outro dos premiados foi Álvaro Cunqueiro; noutros apartados foron premiados Fernández del Riego e Antoni Vilanova etc.

Entre os seus papeis, que están depositados na Universitat Autònoma de Barcelona, consérvanse poemas inéditos en galegos –pola conta que botei, uns vinte, entre eles unha «Homenaxe a Castelao»– poemas que talvez algún día se publiquen. Pola catalogación destes papeis, sábese que Pedreira argallou os seus primeiros poemas en galego no ano 1937, en plena guerra civil.

Na entrada que lle dedica a Wikipedia afírmase que en 1947 escribiu unha narración, A manchada, en lingua galega (narración que se dá como inédita): é unha equivocación. Tal relato foi escrito en catalán e publicado en agosto de 1947 na revista Antologia dels fets, les idees i els homes d’Occident, nº 4. Para saber máis de Josep Pedreira, lectoras e lectores poden consultar o escrito de Helena González Fernández, «Josep Pedreira, editor… e escritor “no galego de Cervantes”» ou o libro de Mireia Sopena, Josep Pedreira, un editor en terra de naufragis. Els llibres de L’Óssa Menor (1949-1963), Barcelona, Proa 2011.

Velaí dous poemas en galego de Josep Pedreira, publicados no nº 79 (2004) de Reduccions: revista de poesía.

DE POETES INMORRENTES

Poetes[1]

anxos no ceo,

vou-lle pedir a nai,

que dorme,

que esperte ben,

que pida pra vosoutros

loureiro,

xesta tamén.

Poetes,

anxos no ceo,

cando sexa que morra

este meu triste corpo,

si vai ao ceo,

quixera, de vosoutros,

non ser alleo.

ESCURECEU

Á la memòria de C. R.[2]

Noite

Nai

Escura door dos mortos

Serpes

Paisaxe fanado e duro…

Noite

Nai

Campás

Rios e ribeiras,

Ceo chumbo,

Soidá…

Xeometría derradeira

D’un corpo que fou

E é

Inda femencia

Escurecida, pra sempre

Entre brétemas fondas

E fogo de palabras

Erguidas,

Sempre de pé.

Noite

Nai…

Oubean os lobos no monte

E tamén na terra chá.

Noite,

Nai…

Fontes

Bágoas

Abedoeiras

Ceo chumbo

Soidá.

Outro destes poetas alofónos, que non se comenta no devandito folleto, é o colombiano Alfredo Gómez Jaime. Poeta e diplomático, fillo predilecto de Vigo, cidade na que foi cónsul do seu país de 1927 a 1934. Dedicoulles poemas á Galicia, a Vigo, á lingua galega…, que viron lume en diversas publicacións do noso país: El Pueblo Gallego, Vida Gallega, El Compostelano, etc. En 1928 publicou en Vida Gallega tres poemas na nosa lingua.

O primeiro dos poemas de Gómez Jaime era presentado pola revista viguesa con estas palabras tan relambidas e reaccionarias, no sentido de que desterran o idioma galego ao territorio da poesía (mellor dito, dos versos) e négano para o «cultivo» doutros xéneros literarios.

El gran poeta Gómez Jaime

TAMBIÉN ESCRIBE EN GALLEGO

El ilustre cónsul de Colombia en Vigo, exquisitísimo poeta, uno de los más altos, más elegantes y más, enfervorizados rimadores en lengua cervantina, se sintió preso, al llegar a Galicia, al encanto de nuestro sentimental verbo vernáculo. Era natural que un gran lírico como él se diese cuenta de que el gallego –¡tan dulce, tan efusivo, tan acariciador!– es como el arpa de la lírica. Saboreó nuestra producción en lengua regional el poeta, estudio este elemento soberbio de expresión, se encariñó con él y acabó por escribir en gallego.

Nuestro periódico se honrará publicando en este y en números sucesivos algunas de las poesías del laureado y admirable literato»

Á CURROS ENRÍQUEZ

Si no teu idioma rimador doente,

pudera de rosas coroar tua frente,

un himno grorioso fixera en teu loor.

E cal as piadosas, xentís anduriñas.

qu’a Cristo quixeron quitar as espiñas

o teu forte esprito ll’arrincara o dór.

Eu amo a tua fala cheiña d’as meles,

os trinos e arumes que hay nos teus verxeles

a fermosa fala que con grato son,

foi lira d’os reises e d’os trrovadores

y-en ela entoaron os cantos millores

as divinas aves da sua inspiración.

Porque n’esa, lingua de saudoso acento,

en rimas que treman com’a voz do vento

qu’ empapado en bágoas se queixa o pasar,

creache un «Nouturnio» tan fondo e intenso,

que con el fixeche, trovador inmenso.

os galegos ollos con teu dor chorar.

Porque n’ese idioma a santa Rosalía,

como unha pedraza de lume inmortal,

rompeu o rosario d’estrelas un día,

o cantar en trovas de crara armonía

o pórtico egrexio da gran catedral

Mais non é posibre cumprir meu deseo;

pra o canto a que aspiro non teño expresión;

pois anque antr’os ollos se dilata o ceo,

non podo, atrevido como Prometeo,

d’olímpico fogo roubar a emoción.

Por iso tan soyo che digo, Poeta:

rebelde e grorioso levache unha cruz;

o teu dór esconde virtude secreta,

e anqu’ensanguiñado chegache hastr’a meta.

O teu nome espella bañado de luz.

¡Teu xenial «Nouturnio» qu’inspira tristeza,

n-a yalma sua múseca por sempre, deixou,

y-escoito o queixido que fire e qu’asombra

o marcharse o vello cantando quedou!

Vida Gallega, nº 373, 10 de abril de 1928.

PROBE TOLO MARIÑEIRO

Al ilustre escritor D. Jaime Solá.

Preparando as miñas redes

vin a Sirena asomar,

aquela mala Sirena

que n-os abismos está.

tiña roxos os cabelos

cal ouros d’o trigal,

seus ollos eran mais fondos

qu-as verdes ágoas do mar.

Miróume doce e risoña,

sáudome co-a sua man,

e fuxitiva e lixeira

perdeuse n-a soedá.

Dende aquela moitas veces

cerquiña vinna chegar,

co-a sorrisa enganadora         

que fire com’un puñal.

mais cando quero con ela

un momentiño falar

búlrase de min e vaise

cal paxariño fugaz.

“¡Probe tolo mariñeiro!”

oyo que din o pasar,

cando vago pol-a praya

cavilando no meu mal.

E de lexos, antre as olas,

escoito con triste afán

seu canto qu’o vento trae

e fai meu peito tremar.

¡Probe tolo mariñeiro!

todo o-mundo dice xa,

mais olvidála non podo

e sempre habrei de buscar,

os seus ollos que rebrilan

chamándome mais alá,

pra darme todas as meles

da sua boca de coral!

Probe tolo! Eu tamén digo;

cánto tendrás que loitar

mais ei d’atopar aquela

que tanto me fai penar.

Xa se en donde se alcontra

o seu pazo de cristal,

alá n’o abismo mais fondo

que ten no seu ceo o mar.

¡E n’aquel trono de nácar

qu’a fada soupo adornar

con pelras e coraliños

que sempre espellando están,

Eu chegarei como dono,

e de fixo alí cairá

nos meus brazos a ingratiña

a quen o amor rendirá,

e daráme tantos bicos

cal cunchiñas ten o mar.

Vida Gallega, nº 374, 20 de abril de 1928.

AS ABELLAS DA MORTE

A mi noble amigo Emilio Rodal

Vagando pol-o antigo cimeterio

fai tempo abandoado pol-a aldea,

as tumbas esquecidas e ruinosas

xurdir miraba ante[3] as crecidas herbas.

Xa ninguén visitaba o camposanto

e os abróxos alzábanse da terra,

cal si quixeran coroar de espiñas

as probes cruces qu’envolveu a hedra.

Por antre os cardos, con alas rotas,

náufragos mudos de lexana pena,

de hinoxos sempre seu fervor mostraban

os mutilados ánxeles de pedra.

O deserto logar eu recorría

e c’o a miña alma de tristuras chea,

iba lendo os nomes que se borran

cal os recordos, sobre as lousas vellas.

Mais detuvenme o fin ant’un sepolcro

casque todo cuberto pol-a herba,

e observei na sua bóveda fendida

por unha fusca e misteriosa greta.

Acerqueime curioso e pensativo,

e n’esa entrada pol-o tempo aberta

mirei d’abellas o dourado enxame

que alí atoparon singular colmea.

Adimirado o ver aquela tumba

convertida en refuxio d’as abellas,

sin medo os aguillóns ameazantes

observei n’o burato con fixeza.

E alá n’o fondo do seu raro asilo

vin unha descarnada calivera,

por cuya boca entraban e saían

as industriosas e hábiles obreiras.

Os meus ollos miraron aquel cráneo

donde, traballadoras e avarentas,

gardaban as abellas a dozura

d’as frores mais louzanas e mais belas.

E ansioso de saber quen foi o home

que mais alá d’a Morte n’a sua testa,

as meles encerraba d’os panales

como diviño e prodixioso embrema,

Busquei axiña n’a calada tumba

cuberta de follosa enredadeira,

a lousa funeraria que seu nome

cal un eco lexano retuvera.

¡Y o’apartar co-a mán piadosamente

o verde encaixe que texeu a hedra,

vin a inscripzón que decía:

«Eiquí dorme un poeta!»

Vida Gallega, nº 375, 20 de abril de 1928.


[1] En catalán no orixinal.

[2] Carles Riba.

[3] Antre?

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s