‘O peso do cerebro’, demasiadas técnicas narrativas xuntas

Xesús Constela. JORGE FERNÁNDEZ SEOANE.

Eva Moreda.

Non resulta de todo sorprendente que O peso do cerebro (Xerais, 2021), última novela de Xesús Constela, aparecese moi próxima no tempo a Coidadora, de María Marco, Premio Xerais 2020, e que ambas obras compartan tema de actualidade (as enfermidades neurodexenerativas), así como certa similitude no enfoque: abandónase a narrativa cronolóxica realista e apóstase nos dous casos por unha orientación experimental, non tradicional. Se cadra, deste xeito se pretende chamar a atención sobre como estas doenzas afectan á capacidade de razoamento e á memoria, facendo que o que antes era lineal e lóxico agora non o sexa tanto, nin para o doente nin tampouco para os seus familiares ocupados en proporcionar unha serie de coidados. Non quero dicir con isto que as semellanzas entre as dúas novelas fosen froito da planificación por parte da editora, pero pareceume interesante como a aposta polo experimentalismo dos dous autores, aínda que en teoría fundamentada e mesmo interesante, deixa en ambos casos unha certa pegada de insatisfacción, como xa se falou aquí a propósito da novela de Marco.

Constela acumula aquí varios recursos coñecidos, algúns deles, en rigor, máis modernistas ca posmodernos: unha pluralidade de voces narrativas (tres, neste caso); corrente de consciencia que, como tal, non está exenta de repeticións e circunloquios que pretenden retratar como flúen os nosos pensamentos; outras partes no que o ton do discurso cambia radicalmente e que se poden asociar á pretendida neutralidade e hexemonía da ciencia; conversas nas que só aparecen os parlamentos dun dos interlocutores; mestura de referencias cultas e populares (aquí máis das segundas que das primeiras); ambientación nun espazo sen nome que poida funcionar como xenérico; uso creativo das notas a pé de páxina para romper a ilusión da ficción e lembrarnos que todo o que estamos a ler é un artefacto.

Penso que o principal obstáculo que non me deixou mergullarme de todo na novela ao longo das súas máis de 200 páxinas foi a sensación ocasional de estar fronte a un exercicio literario, un intento dun escritor por exercitarse nalgunhas das técnicas máis innovadoras dos últimos cen anos, ás veces acadando resultados notables (a oralidade nas notas a pé de páxina, algúns dos parágrafos sobre a “cidade barco” sen nome) e outras veces non tanto (un certo estancamento na voces narrativas de Herrera e Paula, que acaban por funcionar como unha especie de muleta ou decorado). Pero falta un certo propósito, unha certa estratexia: facendo un repaso rápido, penso que as novelas experimentais ou posmodernas que máis pegada me causaron foron as que empregan poucas técnicas pero ben empregadas e ao servizo dun obxectivo (por exemplo, construír unha voz literaria forte; explorar a subxectividade dun personaxe ou personaxes; contar unha historia pero por outros medios) máis que exhibir todo o arsenal. Por mencionar unha novela do mesmo autor, 15.724, de fasquía distópica, facía un mellor traballo de depurar e ensamblar algunhas técnicas narrativas que nalgún momento foron pouco convencionais.

O resumo promocional que se presenta na web da editora fai fincapé na memoria e en como os achaques da vellez reconfiguran a relación coas nosas lembranzas. É xusto esa parte, a da memoria e a lembranzas, a que me pareceu mellor conseguida e a que en meirande medida me permitiu ese mergullarme na narrativa do que falaba antes. Hai aí un achado moi interesante, que é a teima constante de don Honorio, o velliño protagonista, por ir ver unha procesión do Santo Enterro. É interesante por moitas razóns: estrutura de xeito sutil as partes da novela nas que se desenvolve a voz narrativa de don Honorio, e ademais funciona como escusa para que agromen varios personaxes e situacións que entendemos que son esas lembranzas doutras épocas da vida filtradas pola enfermidade. Se cadra o máis interesante é que –en contraste penso que deliberado coa ambientación xenérica– este motivo permítelle ao autor crear unha certa especificidade ben recoñecible como galega: unha tensión que xa estaba presente, e ben resolta, en 15.724.

♦ O peso do cerebro, de Xesús Constela. Xerais, 2021. 216 páxinas. ♠18,95€

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s